Natuur

Van de paarse heide tot groene bossen, van de essen tot de beekdalen: de Drentse natuur en het landschap vormen een belangrijk onderdeel van onze identiteit en cultuurhistorie. Natuur is in Drenthe altijd dichtbij en bepalend voor de kwaliteit van onze leefomgeving. Daarom zetten we gezamenlijk in op bescherming en herstel. Door gericht te investeren in gezonde en robuuste natuur versterken we de biodiversiteit en maken we Drenthe beter bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering. Zo blijft onze provincie leefbaar, aantrekkelijk en toekomstbestendig, voor huidige en toekomstige generaties. We voeren met het Programma Natuurlijk Platteland (PNP) de bestaande natuurafspraken met het Rijk gebiedsgericht uit, samen met onze partners. Centraal hierin staat de uitvoering van het Natuurpact (2013) en aanvullende afspraken uit het Programma Natuur. Deze opgaven hangen nauw samen met nationale en Europese verplichtingen, zoals de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR), Natura 2000, de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de Natuurherstelverordening (NHV). Met het Uitvoeringsprogramma Natuur investeren we gericht in het herstel van stikstofgevoelige natuur, met name in Natura 2000-gebieden. De focus ligt op systeemherstel van natuur en water, bijvoorbeeld door het verbeteren van de waterhuishouding. Dit programma loopt tot 2032 en maakt integraal onderdeel uit van het PNP. De realisatie van de Natuurnetwerk Nederland (NNN)-opgave is de afgelopen jaren vertraagd door grondbeschikbaarheid en landelijke ontwikkelingen, waaronder onzekerheid rondom stikstof. Hierdoor is de oorspronkelijke einddatum van 2027 niet haalbaar. Tegelijkertijd neemt het financieel tekort op programmaniveau toe als gevolg van stijgende kosten voor inrichting en beheer. Ondanks deze ontwikkelingen blijven we ons inzetten om de realisatie van de NNN-opgave zo snel mogelijk na 2027 af te ronden. Met de Natuurherstelverordening wordt de natuurherstelopgave verder geconcretiseerd en uitgebreid. Dit betreft onder andere doelen voor natuurkwaliteit en -kwantiteit, bos, bestuivers, weidevogels en stedelijk groen. In 2026 is het nationale natuurherstelprogramma vastgesteld, met een eerste doorwerking naar de uitvoering in 2027. Voor de provincie betekent dit een verdere intensivering van de inzet op herstelmaatregelen, monitoring en samenwerking met gebiedspartners. Daarnaast zetten we steviger in op het versterken van de basiskwaliteit natuur, zowel binnen als buiten het NNN. Met het programma Natuurinclusief Drenthe werken we samen met partners aan een robuust en samenhangend natuurnetwerk. De Drentse Bomen- en Bossenstrategie draagt hieraan bij en levert tevens een bijdrage aan klimaatdoelen, onder andere via CO₂-opslag. In 2027 intensiveren we de aanpak van soortenvraagstukken. We zetten steviger in op het beheersen van invasieve exoten, mede in het licht van Europese verplichtingen. Tegelijkertijd vragen soorten zoals de wolf en de bever in toenemende mate aandacht en inzet, vanwege maatschappelijke impact en ruimtelijke effecten. Ook investeren we in bewustwording en betrokkenheid bij natuur. In 2027 geven we een impuls aan het project Schoolpleinenrevolutie, waarmee we bijdragen aan vergroening van schoolpleinen, educatie en het versterken van biodiversiteit in de bebouwde omgeving. Om deze ambities te realiseren blijft versterking van de uitvoeringskracht noodzakelijk. We blijven investeren in capaciteit bij onze uitvoeringsorganisatie Prolander, mede gezien de omvang en complexiteit van de opgaven en de inzet van middelen via specifieke uitkeringen van het Rijk (SPUK’s). De Nationale Parken Drentsche Aa en Zuidwest-Drenthe spelen een belangrijke rol in het beleefbaar houden van natuur. Zij dragen bij aan recreatie en educatie en sluiten aan bij het landelijke beleidsprogramma Nationale Parken.

Natura 2000
Natura 2000-beheerplannen beschrijven welke maatregelen nodig zijn om de instandhoudingsdoelen van beschermde natuurgebieden te behalen en te behouden. Deze plannen hebben een geldigheid van in principe zes jaar, waarna ze weer worden geactualiseerd. In 2022 is de looptijd van de beheerplannen verlengd. In de periode 2023 tot en met 2025 zijn drie beheerplannen geactualiseerd. Met de nieuwe informatie uit de natuurdoelanalyses en recente monitoringsgegevens werken wij eraan om alle beheerplannen de komende paar jaar definitief te actualiseren, waarna de cyclus opnieuw begint. In deze tweede reeks beheerplannen gebruiken wij de actuele natuurdoelanalyses als basisdocument, aangevuld met de meest actuele informatie.

Beheer van beschermde soorten en invasieve exoten
Voor beschermde soorten werken we aan een zorgvuldig en juridisch houdbaar evenwicht tussen bescherming, beheer en het beperken van schade en overlast.
De wolf blijft hierbij aandacht vragen. De Europese Commissie heeft de beschermde status van de wolf verlaagd. Zodra duidelijk is hoe het Rijk de nationale wetgeving hierop aanpast, actualiseren wij het provinciale beleidsdocument Aanpak wolf in Drenthe.
We zetten de subsidieregeling voor wolfwerende rasters voort en ondersteunen dierhouders bij het beschermen van hun hoefdieren tegen wolvenaanvallen. Ook blijven we inzetten op praktijkproeven, monitoring en gerichte communicatie richting inwoners, dierhouders en recreanten.
Voor de bever werken we aan een nieuw beverbeheerplan voor de gehele provincie Drenthe. Hierbij werken we samen met de provincie Groningen en de waterschappen in onze provincie. Daarnaast investeren we in juridisch onderzoek en praktijkgericht onderzoek in het veld. Daarmee onderzoeken we hoe maatregelen voor de bever zich verhouden tot andere natuurdoelen, landschappelijke effecten en beschermde soorten zoals de rivierprik. Deze kennis gebruiken we voor beheer, beleid en relevante Natura 2000-beheerplannen.

Op grond van de Europese Exotenverordening (2018) rust op de provincie de wettelijke verplichting om invasieve uitheemse soorten te beheersen en verdere verspreiding te voorkomen. Ter uitvoering hiervan is in 2026 een Plan van Aanpak vastgesteld, waarin is bepaald voor welke soorten in Drenthe beheermaatregelen worden uitgewerkt. In 2027 worden deze maatregelen per soort nader geconcretiseerd en worden aanvullende stappen gezet op het gebied van beheer, communicatie, voorlichting en onderzoek.
De bestrijding van invasieve exotische waterplanten krijgt daarbij prioriteit. In de zomer van 2025 hebben de waterschappen de provincie verzocht een meer regisserende rol te vervullen bij het beheer en de bestrijding van deze soorten. In afstemming met de waterschappen is vervolgens gekozen voor een integrale, jaarronde aanpak, met structurele monitoring als basis voor een gezamenlijke, interbestuurlijke uitvoering.
Deze aanpak sluit in ruime mate aan bij de verplichtingen uit de Europese Exotenverordening. Als eerste stap wordt, in samenwerking met het thema Beheer Wegen en Vaarwegen, gestart met de intensivering van de bestrijding van invasieve uitheemse waterplanten in provinciale wateren. De hiervoor benodigde middelen worden ondergebracht bij beleidsopgave 5.07 – Instandhouden en beheren van onze fysieke infrastructuur.

Daarnaast actualiseren we het uitvoeringsplan flora en fauna. Hiermee scherpen we de prioriteiten aan voor soortenbeleid en faunabeheer. Daarbij is aandacht voor onder meer ganzen, schade- en overlastsoorten zoals de roek en voor soorten die kenmerkend zijn voor het Drentse landschap. Zo werken we aan effectief en juridisch houdbaar beheer én aan zichtbare, herkenbare natuur die de betrokkenheid van inwoners en partners vergroot.

Natuurnetwerk Nederland (NNN)
Rijk en provincies hebben in 2013 het Natuurpact gesloten voor afronding van het Natuurnetwerk Nederland. In 2021 en 2024 zijn aanvullende afspraken gemaakt vanuit het Programma Natuur, in Drenthe vertaald naar het Uitvoeringsprogramma Natuur Drenthe 2021-2023 en 2024-2032. In 2027 zetten wij de uitvoering van de ontwikkelopgave NNN voort. Daarbij werken wij aan concrete gebiedsmaatregelen, zoals inrichting en functiewijziging van gronden, verbetering van hydrologische omstandigheden, herstel van natuurkwaliteit en de aanleg van bos in het kader van boscompensatie. De uitvoering vindt plaats via het Programma Natuurlijk Platteland. Per gebied werken wij toe naar concrete uitvoering, waarbij wij samen met Prolander en gebiedspartners afspraken maken over planning, kosten, vergunningen en uitvoering. Waar mogelijk combineren wij natuurmaatregelen met wateropgaven, landbouwstructuurverbetering en klimaatadaptatie. Voor de uitvoering benutten wij onder meer middelen uit Programma Natuur fase 1 en fase 2. In 2027 ligt de nadruk op het verder brengen van maatregelen van planvorming naar uitvoering.
Daarnaast werken we verder aan:
• het actualiseren en borgen van de NNN-kaart;
• de uitvoering van maatregelen vanuit de Regeling Provinciale Maatregelen Landelijk Gebied;
• de uitvoering van de Drentse Bomen- en Bossenstrategie;
• het financieel ondersteunen van groene instellingen om de brede doelstellingen van het Programma Natuurlijk Platteland te bereiken.
Ook voeren we het natuur- en landschapsbeheer uit met behulp van streekbeheer en de inzet van vrijwilligers.

Met deze doelstelling werken wij aan een natuurinclusief Drenthe waarin de Basiskwaliteit Natuur verder op orde wordt gebracht in het landelijk gebied, de dorpen en de steden. Het Drentse landschap is daarbij een belangrijke drager. Per landschapstype kijken we naar de samenhang tussen inrichting, beheer en abiotische omstandigheden, zoals bodem, water en milieu. Die samenhang bepaalt in belangrijke mate of algemene soorten algemeen kunnen blijven en of natuur buiten beschermde natuurgebieden sterker kan worden.

De inzet richt zich op het versterken van de biodiversiteit én op een aantrekkelijke en gezonde woon- en leefomgeving, met meer groen, betere waterberging, verkoeling, ruimte voor bestuivers en een herkenbaar Drents landschap. We doen dit door concrete maatregelen te verbinden met natuurinclusief werken in ruimtelijke opgaven, zoals wonen, bedrijventerreinen en centrumgebieden. Daarbij werken we samen met gemeenten, waterschappen, maatschappelijke organisaties, agrariërs, onderwijs en bewoners. Ook volgen we de uitwerking van de Europese Natuurherstelverordening en het nationale Natuurherstelplan, voor zover deze raken aan natuur buiten beschermde natuurgebieden, groenblauwe dooradering, stedelijk groen en natuurinclusief werken. De uitvoering wordt gevolgd, geëvalueerd en waar nodig bijgesteld via de beleidscyclus van het programmaplan Natuurinclusief Drenthe.

Nationale Parken
Drenthe telt drie Nationale Parken: het Dwingelderveld, het Drents-Friese Wold en de Drentsche Aa. Deze gebieden zijn van grote waarde voor natuur, landschap, gezondheid en recreatie. Wij zetten ons in om de kwaliteit en de beleefbaarheid van deze Nationale Parken te behouden en te versterken. Daarmee dragen wij bij aan het landelijke Beleidsprogramma Nationale Parken 2024–2030. **Het provinciale budget en de toegezegde rijksbijdrage tot en met 2030 zijn voldoende voor de uitvoering van het Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelplan Nationaal Park Drentsche Aa 2021–2030 en het Uitvoeringsplan Drents-Friese Grensstreek 2026–2030.** In 2027 leggen wij extra nadruk op het vergroten van de herkenbaarheid & zichtbaarheid van de Nationale Parken. In samenwerking met GGD en huisartsen werken we aan het thema Natuur & Gezondheid. Daarnaast werken wij aan een goede recreatieve zonering in de parken en hun directe omgeving. Het doel voor recreatie in de Nationale Parken is om natuurbeleving mogelijk te maken zonder de kernwaarden (natuur, rust en ruimte) aan te tasten. Samen met partners, zoals IVN en Landschapsbeheer Drenthe, versterken wij het draagvlak voor natuur en landschap en zetten wij in op educatie voor inwoners, jongeren en bezoekers.

Via het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) verlenen de provincies subsidies voor het behoud en de ontwikkeling van (agrarische) natuurgebieden en landschappen aan gecertificeerde beheerders. In Drenthe subsidiëren wij circa 55.000 hectare natuur. Met zowel terreinbeherende natuurorganisaties als particuliere natuurbeheerders maken wij afspraken voor een periode van steeds zes jaar. Jaarlijks kunnen contracten worden gecontinueerd of worden uitgebreid. Door de prijsstijgingen van de afgelopen jaren zijn de landelijk berekende tarieven per natuurbeheertype fors gestegen. De beschikbare middelen binnen het Natuurpact zijn ontoereikend, ondanks dat bepaalde onderdelen al niet worden gesubsidieerd (bijv. landschap buiten NNN). De provincie kiest ervoor om het geld uit de reserve natuur in te zetten om de tekorten op het beheer te dekken. Hierdoor zal het financieel tekort van het PNP oplopen. Echter, het continueren van beheer heeft prioriteit boven inrichting van nieuwe natuur.

Ongeveer 5.300 hectare agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb) wordt in Drenthe uitgevoerd door het gecertificeerde agrarisch collectief Agrarische Natuur Drenthe. Het agrarisch natuurbeheer maakt onderdeel uit van het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL). Het subsidiekader wordt gevormd door de Subsidieverordening Natuur- en Landschapsbeheer (SVNL2016), onderdeel Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Het ANLb wordt gefinancierd met nationale en Europese middelen. Gekoppeld aan het nieuwe GLB is in 2023 een nieuwe beheerperiode van zes jaar gestart. De beheercontracten met individuele agrariërs worden gesloten door Agrarische Natuur Drenthe.
De afgelopen periode is het agrarisch natuurbeheer in Drenthe fors uitgebreid met circa 2.600 hectare. Daarmee levert het ANLb een grotere bijdrage aan biodiversiteitsdoelen in het landelijk gebied. De komende jaren stelt het Rijk stapsgewijs aanvullende middelen beschikbaar voor agrarisch natuurbeheer. Landelijk worden voorbereidingen getroffen voor de verdeling van deze middelen over de provincies. Daarbij gaat het om verdere uitbreiding van biodiversiteitsdoelen.

We vinden het van belang om goed te weten hoe de natuur in Drenthe zich ontwikkelt en of ons beleid en onze maatregelen het gewenste effect hebben. Natuurmonitoring vormt daarvoor een belangrijke basis. Door gegevens over natuurkwaliteit, soorten, habitattypen, vegetaties en omgevingscondities te verzamelen, te analyseren en te duiden, krijgen we beter inzicht in de staat van de natuur en in de voortgang van onze natuurdoelen.
Deze informatie gebruiken we voor beleidsontwikkeling, uitvoering en bijsturing. Monitoringsgegevens vormen onder andere input voor de voortgangsrapportage Natuur, die op initiatief van het Rijk samen met de provincies jaarlijks wordt opgesteld. Ook worden de gegevens verwerkt in natuurdoelanalyses en Natura 2000-beheerplannen. Daarmee zorgen we dat keuzes over beheer, herstelmaatregelen en prioritering zo goed mogelijk worden onderbouwd.
De behoefte aan betrouwbare en actuele natuurgegevens neemt toe. Dit geldt voor de uitvoering van wettelijke opgaven en voor de gebiedsprocessen. Daarom blijven we inzetten op het versterken van natuurmonitoring en op het beter toepasbaar maken van monitoringsresultaten in de beleidscyclus.

De verificatie van de meldingen in het kader van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) bevindt zich in de afrondende fase. In het kader van het maatwerkprogramma geldt dat uiterlijk 1 januari 2027 alle PAS-melders moeten zijn geverifieerd. Drenthe ligt op schema om aan deze deadline te voldoen. De beoordeling van het laatste te verifiëren dossier bevindt zich in de afrondende fase.
Voor iedere positief geverifieerde melding wordt beoordeeld welke mogelijkheden voor legalisatie beschikbaar zijn. Per februari 2026 is het landelijke legalisatieprogramma voor PAS-melders met drie jaar verlengd. De uiterlijke deadline voor legalisatie is daarmee vastgesteld op eind februari 2028.
Het maatwerkprogramma PAS-melders wordt inhoudelijk verder uitgewerkt. Daarbij wordt ingezet op maatwerk per individuele PAS-melder, binnen de geldende juridische en ecologische randvoorwaarden.
Ter ondersteuning van dit traject is een gerichte depositiebank ingericht. Hierin wordt verworven stikstofruimte opgeslagen om de legalisatie van PAS-melders mogelijk te maken. Daarnaast zijn via de specifieke uitkering op grond van de Regeling Provinciale Maatregelen PAS-melders (RPMP) middelen beschikbaar gesteld. Hiermee kunnen provincies subsidieregelingen inzetten ter ondersteuning van legalisatie-initiatieven.
De legalisatie van PAS-melders blijft complex, mede door de uitspraken van de Raad van State van 18 december 2024, die de juridische ruimte voor legalisatie aanzienlijk hebben beperkt.
Hoewel de eindverantwoordelijkheid voor de legalisatieopgave bij het Rijk ligt, levert de provincie Drenthe een actieve en oplossingsgerichte bijdrage binnen de beschikbare wettelijke kaders. De provinciale inzet richt zich op een zorgvuldige afronding van het verificatieproces en op het creëren van de voorwaarden die nodig zijn om, waar mogelijk, tot daadwerkelijke legalisatie over te gaan.

De provincie heeft diverse wettelijke taken op grond van de Omgevingswet. Deze taken zijn gericht op het beschermen en duurzaam benutten van natuurwaarden.
De wettelijke taken hebben betrekking op:
•   Natura 2000 activiteiten;
•   activiteiten die betrekking hebben op dieren en planten in het wild;
•   activiteiten die houtopstanden betreffen, zoals bomen en bospercelen.
Binnen deze taakvelden is de provincie verantwoordelijk voor de behandeling van aanvragen voor vergunningen en ontheffingen. Hieronder vallen ook verzoeken tot intrekking van vergunningen en handhavingsverzoeken.
De uitvoering van deze wettelijke taken gaat verder dan vergunningverlening alleen. De provincie voert ook toezicht en handhaving uit, zowel bestuursrechtelijk als strafrechtelijk, op basis van de Omgevingswet en de daarop gebaseerde uitvoeringsregelgeving. Dit is gericht op het naleven van vergunningvoorschriften, het voorkomen van schade aan natuurwaarden en het herstellen van overtredingen.
In Drenthe kunnen momenteel veel natuurvergunningen niet worden verleend als gevolg van landelijke stikstofregels. Zolang niet per gebied en per project vaststaat dat voldoende stikstofreductie wordt gerealiseerd, is vergunningverlening slechts beperkt mogelijk. Hierdoor bevindt Drenthe zich in een zogenoemd stikstofslot.
De provincie werkt samen met het Rijk en andere partners aan oplossingen om dit stikstofslot te doorbreken. Zodra vergunningverlening weer mogelijk wordt, wordt een sterke toename van aanvragen verwacht, zowel van bestaande als van nieuwe initiatieven. **Dit vraagt om extra inzet op vergunningverlening, juridische en ecologische expertise, administratieve ondersteuning en toezicht.**
Het moment waarop het stikstofslot wordt opgeheven en de omvang van de instroom aan aanvragen zijn nog onzeker. Het streven, zoals opgenomen in het ontwerp van het Transitieprogramma Landelijk Gebied Drenthe (TLGD), is om medio 2027 uit het stikstofslot te komen. **Op dat moment is de huidige capaciteit onvoldoende om de verwachte werkdruk op te vangen. De provincie zal daarom ruimte nodig hebben om flexibel op te schalen en tijdig aanvullende deskundigheid aan te trekken, zodat vergunningaanvragen tijdig en zorgvuldig kunnen worden behandeld en de bescherming van natuurwaarden is geborgd.**